Amarantis, een symptoom

Amarantis is een symptoom van een bestuurskwaal.
Het Amarantis debacle is geen op zichzelf staand verschijnsel. Het is het gevolg van het afstoten van overheidstaken in het streven naar een kleinere overheid. Naast het gezwendel in het onderwijs is er ook sprake van geknoei bij woningbouwcorporaties en zakkenvullerij in de zorg. Ook bij het openbaar vervoer is het fout gegaan, denk maar aan de problemen van de NS en Prorail. De sleutelwoorden waarmee destijds deze heilloze weg werd ingeslagen zijn marktwerking, privatisering en schaalvergroting.

Schaalvergroting in het onderwijs is gewoon flauwekul.
Schaalvergroting is prima op zijn plaats bij productiebedrijven waar men met dure machines werkt, met schaalvergroting kan men de productiekosten per eenheid product verlagen. Onderwijs is geen productieproces met machines en producten, daar gaat het om mensen. De schaalvergroting in het onderwijs is bedoeld om de kosten van het bestuur per leerling te verlagen. Het is een puur boekhoudkundige kwestie en heeft helemaal niets met het onderwijs te maken. Door het meteen zo megalomaan groots aan te pakken, 50 scholen met 30.000 leerlingen in een scholengemeenschap, creëert men een complexe organisatie die op zich al moeilijk bestuurbaar is en alle ruimte biedt aan creatieve zakkenvullers. Ik vrees dat Amarantis geen geïsoleerd geval is. Het bestuur van Amarantis droeg niets bij aan het onderwijs zelf en is dus volkomen overbodig gebleken.

Hoe raken we de overbodige en verkwistende bestuurslaag in het onderwijs kwijt?
Met een harde sanering. De overheid moet de betalingen aan schoolbesturen staken. De leraren komen op de loonlijst bij het ministerie van onderwijs, de schoolgebouwen worden door de rijksgebouwendienst beheerd en leermiddelen kunnen via het Rijks Inkoop Bureau worden aangeschaft. De overheid moet ook het belegd vermogen van de onderwijsinstellingen confiskeren (dat vermogen loopt in de miljarden), dat geld kan gebruikt worden voor een sobere ontslagregeling voor de bestuurders en hun medewerkers. We moeten het onderwijs weer teruggeven aan de onderwijsgevenden. De organisatie van een school moet platter worden, 1 directeur bijgestaan door een concierge en een administratieve kracht. De school mag niet groter zijn dan het geheugen van de concierge kan bevatten (met dank aan minister Plasterk).

Basisonderwijs onder druk

Duizenden onderwijzers in het basisonderwijs ontslagen.
In de afgelopen jaren zijn duizenden onderwijzers in het basisonderwijs ontslagen, er wordt een getal genoemd van 4700 leerkrachten die hun baan kwijt zijn geraakt. De voornaamste oorzaak is dat de scholen te weinig geld van de overheid krijgen en dat kosten stijgen. Er is nog een oorzaak, doordat men scholen de financiële middelen in handen geeft om zelf de school te runnen, belast men de school met zaken waarvoor men niet geëquipeerd is. Daardoor is de rol van schoolbesturen enorm opgeklopt. Bestond vroeger een schoolbestuur uit notabelen die in hun vrije tijd een bijdrage aan het maatschappelijk belang leverden, nu bestaat het schoolbestuur uit beroepsbestuurders. Wat daarvan de gevolgen kunnen zijn zien we aan het Amarantis schandaal en de skybox affaire van de Twentse onderwijsinstelling Consent. De bestuurders van laatstgenoemde instelling rechtvaardigen deze strapats door te zeggen dat ze de skybox ook voor bestuursvergaderingen gebruiken. De huur van de skybox bedraagt € 45.000 per jaar. Beschikt hun schoolgebouw dan over geen enkele ruimte waarin het doorluchtige gezelschap zou kunnen vergaderen? Het gymnastieklokaal misschien?

Geef scholen geen geld maar middelen.
Als men zakken geld geeft aan organisaties dan zijn er altijd mensen die zich over dat geld gaan ontfermen. Door de schaalvergroting gaat het per onderwijsinstelling om enorm veel geld. Bij de scholengemeenschap Amarantis ging het om € 265.000.000 per jaar. Het sloeg de bestuurders naar hun bol. Ik denk dat het motief voor de schaalvergrotingen in het onderwijs wel eens in het kunnen beschikken over het grote geld gelegen kan zijn.
De oplossing is zeer eenvoudig. Geef de scholen geen geld maar alleen middelen. Dat zou als volgt kunnen:
- De salarissen van onderwijsgevenden en concierges worden direct door het ministerie van onderwijs betaald.
- De gebouwen worden door de Rijksgebouwendienst beheerd.
- De leermiddelen worden door het Rijks Inkoopbureau verstrekt.

De nog resterende financiële middelen van scholen worden door het Rijk geconfiskeerd om daarmee een sobere ontslagregeling voor de overbodige bestuurders te betalen.
De scholen worden weer teruggebracht naar normale proporties, de directeur kan zijn eigenlijke functie weer hervatten.

Cold turkey therapie voor het onderwijs

Wat is dit nu weer?
Ja, het is een vreemde titel. Cold turkey is een behandeling om een verslaafde direct te laten stoppen met het gebruik van de middelen waaraan hij of zij verslaafd is.
Maar het onderwijs is toch niet aan de heroine? Nee, de titel slaat op de manier waarop het onderwijs in  één keer van een loodzware financiële en organisatorische last bevrijd kan worden. Het onderwijs moet weer worden teruggegeven aan de leerkrachten en daarmee aan de leerlingen.

Waar moet het onderwijs dan van worden bevrijd?
Van de nadelige gevolgen van een verkeerd gerichte schaalvergroting. Een eenvoudig voorbeeld van schaalvergroting is het aanschaffen van een grotere machine voor de productie van blikjes doperwten. Deze machine is duurder dan de oude maar produceert zoveel meer blikjes doperwten dat de meeropbrengst de extra investering meer dan goed maakt, Op die manier worden de vaste kosten per blikje doperwten omlaag gebracht.
Hoe werkt zo iets in het onderwijs? Kan een grotere en duurdere leerkracht veel meer leerlingen tegelijk opleiden?  Ja dat kan bij colleges van een hoogleraar maar niet in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. De gedachte voor de schaalvergroting in het onderwijs was dat de kosten van bestuur en ondersteuning dan per leerling lager zouden worden. In principe is dat waar maar niet op de manier waarop de schaalvergroting is uitgevoerd.
Men heeft de schaalvergroting uitgevoerd door scholen te laten op gaan in een grote organisatie. Wordt daar het onderwijs beter van? Nee, want de schaalvergroting heeft niets met het onderwijs zelf te maken. Worden de overheadkosten per leerling lager? Dat is maar zeer de vraag, kijk maar naar het Amarantis debacle. Een mega scholengemeenschap is een complexe organisatie. Bij dergelijke organisaties gaat al gauw om de organisatie zelf dan om het onderwijs.

Maar wat dan?
Er zijn een paar elementen rondom het onderwijs die zich uitstekend lenen voor schaalvergroting en het mooie is dat deze elementen bij het onderwijs zelf kunnen worden weggehaald. Het zijn geen onderwijskundige zaken.
Het gaat om de salarisadministratie, het beheer van gebouwen en de inkoop van leermiddelen.
Concreet: de Staat betaalt de salarissen van de leerkrachten, concierges en administratieve krachten direct aan hen uit.
De schoolgebouwen worden door de Rijksgebouwendienst beheerd.
Het Rijks Inkoopbureau zorgt voor de inkoop en distributie van leermiddelen.

Schoolbesturen en bestuurlijke organisaties krijgen geen geld. Scholen moeten door hun handzame grootte door een directeur (bijgestaan door 1 of enkele administratieve krachten) kunnen worden bestuurd. Het aantal leerlingen per school mag niet groter zijn dan het geheugen van de concierge kan bevatten, zoals Plasterk het zo plastisch uitdrukte.

De ontwenningsverschijnselen.
Die zijn enorm maar van korte duur. De bestuurders en hun personeel kunnen naar ander werk gaan zoeken. De opgepotte financiële middelen van scholen worden door het Rijk geconfiskeerd, ter financiering van een sobere ontslagregeling,  Het verband van de samengevoegde scholen valt uiteen in kleinere en volledig zelfstandige scholen. Het personeelsbestand van een school bestaat uit een directeur, leerkrachten, een concierge en een beperkt aantal administratieve krachten. Aangezien alles direct door de overheid betaald wordt heeft een school in principe geen geld nodig.
Aan het onderwijs dienstbare organisaties die nog nodig zijn kunnen hun diensten via het Rijks Inkoopbureau aanbieden.

Wat schieten we ermee op?
Scholen zijn weer teruggebracht naar een menselijke maat. Schaalvergroting vindt plaats ver buiten het schoolverband. De financiële voordelen die een goed uitgevoerde schaalvergroting oplevert, kunnen worden gebruikt om de lerarensalarissen te verhogen en hun opleiding te verbeteren.  De focus kan weer helemaal gericht worden op de leerkracht en de leerling.
Het onderwijs is weer teruggegeven aan de hoeders er van.